Ekoterapi uygulamaları, ruh sağlığı hizmetlerini geleneksel kapalı mekanın dışına taşıyarak danışanlara doğa ile iyileştirici bir ilişki kurma imkanı sunmaktadır. Ancak bu pratikler; mahremiyetin kontrol edilememesi, öngörülemeyen doğa koşulları ve fiziksel güvenlik riskleri gibi standart geleneksel ortamlarda rastlanmayan benzersiz etik zorlukları beraberinde getirir. Bu yazıda uluslararası bağlamda lisanslı uygulayıcıların deneyimlerine dayanan güncel araştırmalar ışığında, sahada karşılaşılan etik ikilemlere yönelik yapılandırılmış bazı stratejiler sunuyoruz.
Gizlilik ve Bilgilendirilmiş Onam Yönetimi
Geleneksel kapalı mekan psikoterapilerinden farklı olarak ekoterapide sürekli onam (process contracting) süreci işletilir. Ekoterapistler, bilgilendirilmiş onamı yalnızca sürecin başında imzalanan statik bir belge olarak değil, açık havada çalışmanın getirdiği fiziksel ve çevresel riskleri, değişen ücret politikalarını ve gizlilik kısıtlamalarını her seans öncesinde veya riskli durumlar belirdiğinde bunları danışanlarıyla sözlü ve yazılı olarak yeniden müzakere ettikleri dinamik bir süreç olarak görürler.
Kamusal alanlarda danışanın veya terapistin bir tanıdığı ile karşılaşma ihtimaline karşı terapistin önceden ortak bir strateji belirlemesi gereklidir. Görüşmeyi aniden durdurmak, yön değiştirmek veya üçüncü kişilere karşı terapistin “bir aile dostu” veya “tanıdık” olarak tanıtılması gibi proaktif senaryolar üzerinde seans başlamadan danışanla uzlaşılması önerilen çözümlerdendir.
Terapi süreci tarla, çiftlik veya orman gibi diğer profesyonellerle paylaşılan özel/yarı özel alanlarda gerçekleşiyorsa, alanın kullanımda olduğunu belirten levhalar veya işaretleyiciler yerleştirerek dış müdahaleleri engellemek riski minimize etmenin bir yöntemidir.
Açık hava etkinlikleri öncesinde fiziksel yeterlilik değerlendirmesi yaparken, ruh sağlığı uzmanı rolünüzün dışına çıkacak derecede invaziv ve gereksiz tıbbi detayları talep etmekten kaçınılması gereklidir.
Fiziksel ve Duygusal Güvenlik
Danışanın ekoterapiye klinik açıdan uygunluğu ve sürecin potansiyel travma oluşturup oluşturmayacağına yönelik değerlendirmeler ekoterapide bir ön koşullardur. Ağır travma geçmişi olan, gerçeklikle bağı kopma eğilimi gösteren veya agorafobi tanısı bulunan danışanların açık hava uyaranlarından olumsuz etkilenebileceğini göz önünde bulundurmak gerekir. Kontrol edilemeyen alanlarda ağlama veya kriz anlarını tolere edemeyecek danışanlar için doğa seanslarını erteleyerek kapalı, sınırları belirli geleneksel danışma/psikoterapi ortamlarında çalışmaya devam etmek daha uygun olabilir.
Danışanları fiziksel veya duygusal olarak değerlendirirken terapistin kendi güvenliğini de merkeze alması önemlidir. Taciz geçmişi olan, şiddete eğilimli veya asılsız suçlamalarda (cinsel istismar, sınır ihlali) bulunma riski taşıyan vakaları izole doğa yürüyüşlerine veya kamplara çıkarmak iyi bir strateji olmayabilir.
Doğanın öngörülemezliğine karşı yağmurluk, ilk yardım çantası veya yedek su gibi temel donanımları seanslarda hazır bulundurarak hem olası krizleri önlemek hem de terapötik güven ilişkisini pekiştirmek; ekoterapinin geleneksel uygulamalardan farklılaşan önemli bir yönüdür. İdeal senaryoda ekoterapistlerin ruh sağlığı uzmanı niteliklerine sahip olmalarına ek olarak bir izci veya oymakbaşı gibi doğada hayatta kalmaya yönelik niteliklerine de sahip olması beklenir.
Çift Yönlü İlişkiler ve Profesyonel Sınırın Korunması
Ekoterapi uygulaması öncesinde terapötik hiyerarşinin ve rollerin netleştirilmesi kritik bir husustur. Doğa ortamının getirdiği rahatlık ve eşitlikçi zemin, danışanın terapisti bir “yürüyüş arkadaşı” olarak algılamasına yol açabilir. Terapi ilişkisinin sınırlarını ilk görüşmede kesin çizgilerle belirlemek ve yürüyüş rehberi, eğitmen veya ilk yardım uzmanı rollerine ihtiyaç duyulduğunda geçiş yapmak ve bu durumları danışanlara uygun şekilde açıklamak önemlidir.
Macera terapisi veya ip parkuru gibi ekipman giyilmesini ve emniyet kemeri takılmasını gerektiren ekoterapi uygulamalarında ise fiziksel temasın kaçınılmaz olduğu anlar olacaktır. Danışanlara bunu önceden bildirmek ve onamlarını almak gereklidir. Özellikle cinsel travma mağdurlarıyla çalışırken.
Değer Çatışmaları ve Eko-Adalet
Ekoterapi her ne kadar doğayla bağı onarmayı hedefleyen çevreci bir politik duruş barındırsa da bir yanıyla terapistin kendi ekolojik değerlerini (aktivizm, radikal çevrecilik) danışana dayatması durumunda etik bir ihlale dönüşebilir. Terapist, danışanın kendi çevresel değer yargılarına ve doğayla kurduğu mevcut ilişki düzeyine saygı duyarak müdahaleleri şekillendirmeye çalışmalıdır ve zaman zaman güç bir denge çabasına dönüşebilir.
Terapist, “İz Bırakma” (Leave No Trace) ilkelerini aktif olarak uygulayarak ve seans gerçekleştirilen arazinin ekosistemine zarar vermekten kaçınarak danışanına doğrudan ve dolaylı olarak model olmaya özen göstermesi bunun için iyi bir başlangıç noktasıdır. Seans öncesinde veya sırasında, üzerinde çalışılan toprakların geçmişine ve yerel kültürlere saygı gösteren bir farkındalık duruşu sergilenebilir
Mesleki Gelişim ve Yasal Güvence
Türkiye’de ekoterapiye ilişkin ruh sağlığı uzmanlarına yönelik standardize ve akredite eğitim ve süpervizyon eksiği nedeniyle Ekoterapi Türkiye’yi 2024 yılında kurduk. Bu alanda uzman ve süpervizör geliştirme ve akreditasyona yönelik öncül çalışmalar yürütüyoruz. Ancak bu çalışmalarımız henüz başlangıç aşamasında. Dolayısıyla şimdilik açık alanda ilk yardım (Outdoor first aid), macera terapisi kolaylaştırıcılığı veya kriz yönetimi gibi spesifik saha eğitimlerini tamamlamak, ekoterapiye ilgi duyan uygulayıcılar için başlangıç çalışmaları olabilir. Daha detaylı ve teknik bilgi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Ekoterapi uygulamaları, henüz standart bir düzenlemeye tabi olmadığından, “ekoterapist” unvanını kullanma konusunda dikkatli olunmasını öneriyoruz. Aldığınız spesifik doğa eğitimleri sizi doğrudan ekoterapist yapmaz. Danışanlarınıza ve kamuoyuna aldığınız eğitimlerin içeriğini, saatlerini ve deneyim sürenizi net bir şekilde sunmalı ve bunları paylaşırken asıl vurgunun mesleki unvanınız üzerinde olduğundan emin olmalısınız.
Son olarak, sahada karşılaşılan ikilemleri, doğaya zarar veren danışanlara karşı geliştirilen karşıt aktarımları ve sınır ihlallerini izole bir biçimde çözmek yerine mutlaka bir ekoterapi konsültasyon veya süpervizyon grubuna dahil olmanızı öneriyoruz. Ayrıca, mevcut mesleki sorumluluk sigortanıza açık havada gerçekleşebilecek kazaları kapsayan “genel yükümlülük” (general liability) veya etkinlik temelli ek poliçeler ekletmek profesyonel pratiğinizi korumak için önemli hususlardır.
Hazırlayan:
Dr. Halil Emre Kocalar
Psikolojik Danışman, Araştırma Görevlisi Doktor. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı
Kaynakça:
King, B. C., Taylor, C. D., Garcia, J. A., Cantrell, K. A., & Park, C. N. (2023). Ethics and ecotherapy: the shared experiences of ethical issues in practice. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 23(4), 452-471. https://doi.org/10.1080/14729679.2022.2029512
Beauchamp, T. L., & Childress, J. F. (2012). Principles of biomedical ethics (7th ed.). Oxford University Press.
Berger, R. (2010). Nature therapy: Thoughts about the limitations of practice. Journal of Humanistic Psychology, 50(1), 65-76. https://doi.org/10.1177/0022167809333999
Cooley, S. J., Jones, C. R., Kurtz, A., & Robertson, N. (2020). ‘Into the Wild’: A meta-synthesis of talking therapy in natural outdoor spaces. Clinical Psychology Review, 77. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2020.101841
Hooley, I. (2016). Ethical considerations for psychotherapy in natural settings. Ecopsychology, 8(4), 215-222. https://doi.org/10.1089/eco.2016.0008
Reese, R. F. (2016). EcoWellness & guiding principles for the ethical integration of nature into counseling. International Journal for the Advancement of Counselling, 38(4), 345-357. https://doi.org/10.1007/s10447-016-9276-5
